پایگاه خبری شرکت ملی صنایع مس ایران
دوشنبه 3 مهر ماه 1396
Monday 25 September 2017
کد یادداشت‌ : ‌5781

تحشیه‌ای بر آنچه که «اقتصاد مقاومتی» نیست

اقتصاد مقاومتی این‌روزها ترجیع‌بند حرف خیلی‌هاست؛ اما این‌که «اقتصاد مقاومتی چیست» یک بحث است و این‌که «چه‌ چیزهایی اقتصاد مقاومتی نیست»، بحثی مهم‌تر. در یادداشت پیش‌ِرو، به این موضوع و ارتباط آن با شرکت مس پرداخته‌ایم.

اشارتی در باب تاب‌آوری

اقتصاد مقاومتی یا تاب‌آوری اقتصادی، ناظر به یک اصل بدیهی است: حفظ ثبات و دوام در دنیایی پرتنش و پر آشوب. تاثیرپذیری اقتصاد از تنش‌ها و تکانه‌های جهانی در تمامی حوزه‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و در بارزترین شکل آن جنگ‌ها و نزاعات محلی، منطقه‌ای و بین‌المللی، عامل ایجاد این ادبیات بوده است. البته می‌توان رکود اقتصادی منتهی به سال 2008 میلادی را عامل تسریع توجه به مفهوم تاب‌آوری و استقراض این مفهوم از ادبیات علوم طبیعی، مهندسی و مدیریت بحران شهری دانست.
سابقۀ استفاده از این اصطلاح در کشورمان، به بیانات رهبر معظم انقلاب در شانزدهم شهریورماه 1389 در جمع کارآفرینان برمی‌گردد: «خب، اما فشار می‌آورند؛ فشار اقتصادی از راه تحریم‌ها. ما باید یک اقتصاد مقاومتیِ واقعی در کشور به‌وجود بیاوریم. امروز کارآفرینی معناش این است.» پس از آن و در بیست‌ونهم بهمن 1392 سیاست‌های بیست‌وچهارگانۀ اقتصاد مقاومتی از سوی رهبر انقلاب، ابلاغ شد.
در فضای جهانی، علاوه بر آن‌که «تاب‌آوری» محور اصلی فعالیت‌های سال 2013 مجمع جهانی اقتصاد بوده، در گزارش‌های «توسعۀ جهانی» سال 2014 بانک جهانی پیرامون «ریسک و فرصت» و گزارش رقابت‌پذیری سال 2013 مجمع جهانی اقتصاد با عنوان «رقابت‌پذیری تاب‌آور»، و گزارش اجلاس جهانی داووس 2013 با عنوان «پویایی تاب‌آور»، ضمن معرفی و تبیین مفهوم اقتصاد مقاومتی/ تاب‌آور، ابعاد و شاخص‌های آن نیز بیان شده است؛ به‌گونه‌ای ‌که در خلال تمام این گزارش‌ها، کشورها و بنگاه‌ها به ایجاد و استقرار سیستم‌های مقاوم در برابر تنش و تهدید در اقتصادهای خود و شرکایشان سفارش شده‌اند.

اما چطور؟

اقتصاد مقاومتی این‌روزها ترجیع‌بند حرف خیلی‌هاست؛ در همه‌جای این مرز پرگهر. در شرکت مس هم، از افتتاح پروژۀ معدن مس چهل‌کوره تا گزارش عملکرد 690موردیِ مناطق و... خیلی‌ها از اقتصاد مقاومتی گفته‌اند؛ اما چه‌طور؟

نوشته‌ام «چه‌طور» و این پرسش از آن‌جا در ذهنم شکل گرفته است که به دلیل ماهیت کاری، افراد بسیاری را از حوز‌ه‌های مختلف و با تخصص‌های متنوع می‌بینم که دربارۀ همین دو کلمه بحث و تبادل‌نظر می‌کنند: اقتصاد مقاومتی. تا این‌جای کار هم، دریافته‌ام که اقتصاد مقاومتی، «یک اندیشۀ تجربه‌شده در دنیا»ست و جدای از نحوۀ جهت‌گیری و بهره‌برداری، این گزاره که «اقتصاد مقاومتی، کشور را در برابر تکانه‌های گوناگون جهانی، اعم از بدخواهانه یا غیربدخواهانه، حفظ خواهد کرد» یک اصلِ پذیرفته‌شده است. این نکته را در سخنان رهبر انقلاب در دیدار نخبگان و دانشجویان مدال‌آور دانشگاه شریف (سیزدهم دی‌ماه سال 95) هم شنیدیم.
همچنین فهمیده‌ام که اقتصاد مقاومتی، یک اصطلاح برای بیان و ترویج «تاب‌آوری اقتصادی» است. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در قالب یک گزارش 85صفحه‌ای با عنوانِ «دربارۀ سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی» و زیر عنوانِ «مروری بر ادبیات جهانی دربارۀ تاب‌آوری ملی»، هرآنچه را از نشست‌های «مجمع جهانی اقتصاد» و «اجلاس داووس» و دیگر گزارش‌های منتشرشدۀ نهادهای بین‌المللی، با اقتصاد مقاومتی مرتبط دانسته، یک‌جا جمع، ترجمه و تحلیل کرده و در فروردین‌ماه 1393 منتشر کرده است.
اما این وضعیت می‌تواند این‌گونه سوال‌برانگیز باشد که «چه‌طور» این‌همه طیف و جریان و حوزۀ تخصصی در مورد یک مسأله یا دو کلمه صحبت می‌کنند؛ اما انگار نه اجماعی هست‌ و نه پذیرشی جمعی دربارۀ اقدامات.
دوستی می‌گفت: در کشور برای اقتصاد مقاومتی هیچ‌کاری نشده است! گفتم: چرا؟ استدلالش -کمی جدی و کمی مزاح‌آمیز- این بود که: «جلسه می‌گیرند و صبحانه می‌خورند، بعد می‌گویند: ما در راستای اقتصاد مقاومتی، امروز صبحانه خوردیم!» من هم البته طرز بیان این حرف را نمی‌پسندم؛ اما فکر می‌کنم حتی اگر طنزآمیزش بدانیم، دست‌کم اشاره به بخشی از واقعیت دارد.
شاید بشود موضوع را این‌طور مطرح کرد: این‌که «اقتصاد مقاومتی چیست» یک بحث است؛ و این‌که «چه‌ چیزهایی اقتصاد مقاومتی نیست»، بحثی مهم‌تر. اصلاً شاید در خلال همان جلسۀ فوق‌الذکر، بحث‌هایی دربارۀ این دو موضوع شکل گرفته باشد؛ که آن‌وقت نه‌تنها اقتصاد مقاومتی بوده، که کاملاً منطبق بر سیاست بیست‌ویکم ابلاغی رهبر انقلاب هم بوده است؛ یعنی «گفتمان‌سازی»؛ یعنی چیزی که به نظر می‌رسد جایش در فضای عمومی کشور خالی است. شاید اگر ما می‌دانستیم چه چیزی اقتصاد مقاومتی هست و چه چیزی نیست، در گزارش‌ها هم لحاظ می‌کردیم و آن‌وقت شاید برداشت دیگری از اقدامات‌مان می‌شد.

*
از موضوعِ دور نشویم؛ این‌که در شرکت ملی صنایع مس ایران، «اقتصاد مقاومتی» را چه می‌دانند؛ این‌که چرا پروژۀ معدن چهل‌کوره در راستای اقتصاد مقاومتی است، اما پروژۀ احداث ورزشگاه و ایجاد تیم ورزشی نه؛ و این‌که چرا این شرکت، به سمت ساختارسازی رفته و یک «هیأت عامل» ذیل «ستاد مدیریت اقتصاد مقاومتی» معرفی کرده است؛ ستادی که به ریاست مدیرعامل شرکت مس تشکیل شده و قائم‌مقام رئیس ستاد و دبیر اجرایی آن، مشاور وی در امور فرهنگی و اجتماعی است. به نظر می‌رسد این ترکیب، اولین نمودِ نوعِ نگرش شرکت مس به مقولۀ اقتصاد مقاومتی است. علاوه بر رئیس و دبیر، سه عامل هم در این ستاد دیده شده‌اند: «مقاوم‌سازی تولید»، «ظرفیت‌سازی نهادی» و «پیشبرد و پایش». استفاده از مدل هیأت عاملی، این امکان را فراهم می‌آورد که از تمام ظرفیت‌های یک سازمان استفاده شود و همۀ ارکان و اجزا، درگیر پیشبرد اقتصاد مقاومتی باشند. یعنی با این مدل، هر عامل براساس توانایی‌های فردی و ظرفیت‌های حقوقی ناشی از مسئولیت خود، برای رسیدن به اهداف و محورهای ترسیم‌شده، به سمتِ تعریف و هدایت پروژه‌ها و اقدامات متناسب می‌رود. براساس مصوبات ستاد مدیریت اقتصاد مقاومتی شرکت ملی صنایع مس ایران، محورهایی که تا امروز برای پیشبرد اقتصاد مقاومتی تعریف شده، از این قرار است: «مقاوم‌سازی تولید» و «انجام مسئولیت اجتماعی در بستر اقتصاد مقاومتی». محورهایی برای رسیدن به دو هدف: «کاهش وابستگی» و «حفظ حیات اقتصادی».
این‌جا هم می‌شود همان پرسش را مطرح کرد: «چه‌طور؟». کاهش وابستگی دو بُعد دارد: کاهش وابستگی تولید به شرکت‌های خارجی و کشورهای محدود و خاص، و کاهش وابستگی اقتصاد منطقه به صنعت مس؛ که اولی تعبیری از سیاست ششم ابلاغی رهبر انقلاب است، و دومی در راستای نیل به سیاست‌های اول تا پنجم.
برای بازتر کردن موضوع، می‌توان گفت: صنعت مس، یک صنعت استخراجی است و بالاخره روزی ذخایر معدنی مناطق عملکردیِ فعلی تمام می‌شوند. اگر در آن‌روز، روند اشتغال در مناطق اصلاح نشده باشد و شغل غالبِ منطقه، کارمندی یا کارگری در شرکت مس باشد؛ یک فاجعه رخ خواهد داد. حتماً به همین دلیل است که در ستاد مدیریت اقتصاد مقاومتی، طرح «احیا و توسعۀ کسب‌وکارهای منطقه» تعریف می‌شود، یا شرکت مس در «تعیین محورهای گردشگری»، «کاهش آسیب‌پذیری معیشت دام‌داری در خاتون‌آباد» و «تقویت عدالت آموزشی» مشارکت می‌کند. گویا هدف تمام این طرح‌ها، همین دو نکته است: «حفظ و تقویت تنوع اقتصادی منطقه»، «تثبیت توسعۀ پایدار». اما چه‌طور؟
می‌گویند شرکت مس در بحث تولید و در حوزۀ ابزار دقیق، هنوز تا حدودی وابستگی به خارج دارد؛ یعنی اقتصاد این شرکت در برابر تهدیدها و تحریم‌ها مقاوم نیست، و تاب‌آوری کافی ندارد. برای کاهش این وابستگی چه باید کرد؟ می‌گویند باید از دو سمت و به صورت هم‌زمان اقدام کرد: نخست با تهیۀ پیوست‌های اقتصاد مقاومتی، زمینۀ جایگزینی این ادوات با محصولات ساخت داخل را فراهم کرد (یعنی پیش‌بینی‌های لازم برای جبران آسیب‌های ناشی از عدم تطابق دستگاه و روندهای اصلاح و بهبود سیستم، صورت گرفته باشد و البته در بدنۀ اجرایی تولید، باور استفاده از قطعات ساخت داخل، نهادینه شده و ظرفیت‌سازی‌ شده باشد)؛ و از سمت دیگر، با هدایت کارآفرینان منطقه و تشویق برای ایجاد شرکت‌های دانش‌بنیان، و نیز رایزنی با شرکت‌های تامین‌کنندۀ قطعات مذکور، زمینۀ انتقال دانش فنی و تولید قطعات در داخل کشور را فراهم کرد. این‌گونه، اقتصاد مقاومتی در حوزۀ کاهش وابستگی، عملیاتی می‌شود.
از نکات مهم دیگری که در این رویکرد و نگرش وجود دارد این است که اگرچه پس از تشکیل ستاد مدیریت اقتصاد مقاومتی شرکت مس، حرکت به سمت بازطراحی مسئولیت اجتماعی آغاز شد، اما این شرکت قبل از هر چیز، مسئولیت اجتماعی خود را با هدف بهبود روابط شرکت با مناطق جوارکارخانه‌ای طراحی کرده است؛ روابطی که هم به کاهش هزینه‌های تولید و فعالیت در منطقه منجر خواهد شد و هم به توسعۀ یکپارچه و متوازن منطقه. اما چه‌طور؟
به نظر می‌رسد این‌که شرکت ملی صنایع مس ایران، باشگاه فرهنگی- ورزشی در شهرها ایجاد کند، یا ورزشگاه و زمین چمن مصنوعی بسازد، اگرچه انجام مسئولیت اجتماعی است، اما اقتصاد مقاومتی نیست. ولی اگر همین اقدامات براساس «مطالعات آمایش ورزش» و نیازسنجی و ظرفیت‌سنجی مناطق صورت گیرد، حتماً دیگر نمی‌شود گفت که نیس.
یک رویۀ دیگر هم وجود دارد و آن، مسیری است که شرکت مس در زمینۀ معدن مس چهل‌کوره در پیش گرفته است. فارغ از حجم ذخایر و عیار معدنِ مذکور، هدف شرکت مس از افتتاح این پروژه، کمک به اشتغال و تسهیل توسعه در منطقه بوده است؛ نقشی که از مسیر انجام مسئولیت اجتماعی در بستر اقتصاد مقاومتی، قابل اجراست.

*

این هشت بند
در تدوین برنامۀ اقتصاد مقاومتی شرکت مس، سیاست‌های بیست‌وچهارگانۀ اقتصاد مقاومتی ملاک عمل بوده است. رهبر معظم انقلاب در مورخه 29/11/ 1392 با چنین مقدمه‌ای، اقتصاد مقاومتی را ادامۀ فعالیت‌های سال‌های گذشته و در راستای تقویت اقتصاد مردمی معرفی فرمودند: «سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی که در ادامه و تکمیل سیاست‌های گذشته، خصوصاً سیاست‌های کلی اصل 44 قانون اساسی و با چنین نگاهی تدوین شده و راهبرد حرکت صحیح اقتصاد کشور به سوی این اهداف عالی است». در متن ابلاغیۀ ایشان، هدف اصلی از اقتصاد مقاومتی چنین آمده است: «با هدف تأمین رشد پویا و بهبود شاخص‌های مقاومت اقتصادی و دست‌یابی به اهداف سند چشم‌انداز بیست‌ساله، سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی با رویکردی جهادی، انعطاف‌پذیر، فرصت‌ساز، مولد، درون‌زا، پیشرو و برون‌گرا ابلاغ می‌گردد.»
هشت بند ملاک عمل این شرکت عبارت‌اند از:
1. تأمین شرایط و فعال‌سازی کلیۀ امکانات و منابع مالی و سرمایه‌های انسانی و علمی کشور به منظور توسعۀ کارآفرینی و به حداکثر رساندن مشارکت آحاد جامعه در فعالیت‌های اقتصادی با تسهیل و تشویق همکاری‌های جمعی و تأکید بر ارتقای درآمد و نقش طبقات کم‌درآمد و متوسط.
2. پیشتازی اقتصاد دانش‌بنیان، پیاده‌سازی و اجرای نقشۀ جامع علمی کشور و سامان‌دهی نظام ملی نوآوری به منظور ارتقای جایگاه جهانی کشور و افزایش سهم تولید و صادرات محصولات و خدمات دانش‌بنیان و دست‌یابی به رتبۀ اول اقتصاد دانش‌بنیان در منطقه.
3. محور قراردادن رشد بهره‌وری در اقتصاد با تقویت عوامل تولید، توانمندسازی نیروی کار، تقویتِ رقابت‌پذیری اقتصاد، ایجاد بستر رقابت بین مناطق و استان‌ها و به‌کارگیری ظرفیت و قابلیت‌های متنوع در جغرافیای مزیت‌های مناطق کشور.
4. استفاده از ظرفیت اجرای هدفمند‌سازی یارانه‌ها در جهت افزایش تولید، اشتغال و بهره‌‌وری، کاهش شدت انرژی و ارتقای شاخص‌های عدالت اجتماعی.
5. سهم‌بری عادلانۀ عوامل در زنجیرۀ تولید تا مصرف متناسب با نقش آن‌ها در ایجاد ارزش، به‌ویژه با افزایش سهم سرمایۀ انسانی از طریق ارتقای آموزش، مهارت، خلاقیت، کارآفرینی و تجربه.
6. افزایش تولید داخلی نهاده‌ها و کالاهای اساسی (به‌ویژه در اقلام وارداتی)، و اولویت دادن به تولید محصولات و خدمات راهبردی و ایجاد تنوع در مبادی تأمین کالاهای وارداتی با هدف کاهش وابستگی به کشورهای محدود و خاص.
8. مدیریت مصرف با تأکید بر اجرای سیاست‌های کلی اصلاح الگوی مصرف و ترویج مصرف کالاهای داخلی همراه با برنامه‌ریزی برای ارتقای کیفیت و رقابت‌پذیری در تولید.
21. تبیین ابعاد اقتصاد مقاومتی و گفتمان‌سازی آن، به‌ویژه در محیط‌های علمی، آموزشی و رسانه‌ای و تبدیل آن به گفتمان فراگیر و رایج ملی.

منتشرشده در: نشریۀ «عصر مس»

googleplus  Facebook  Twitter  Cloob  Cloob  Cloob
نام‌ :
ایمیل :
نمایش داده نمی‌شود
متن :
 
عضویت در خبرنامه
نام‌ و نام‌خانوادگی:
ایمیل :